LOKAAL: Een koeler en zorgzamer Hemiksem

Het gemeentebestuur nam tijdens de hitteperiode in juni al een eerste goede maatregel. Wie thuis onvoldoende verkoeling vond, kon tijdens de openingsuren terecht in het woonzorgcentrum. De gemeente riep inwoners tegelijk op om extra aandacht te hebben voor kinderen, ouderen en andere kwetsbare personen.

Vooruit Hemiksem vindt dat een goede eerste stap. Maar we willen verder gaan.

Want wanneer zeer warme en droge zomers steeds vaker voorkomen, kunnen we niet iedere zomer opnieuw beginnen improviseren.

We moeten ons vooraf voorbereiden.

Niet alleen met communicatie en waarschuwingen wanneer het al 35 graden is, maar met een gemeentelijk beleid dat mensen beschermt wanneer het heet wordt én Hemiksem op langere termijn minder kwetsbaar maakt voor extreme hitte.

Daarbij vertrekken we vanuit één belangrijk principe:

Hitte treft iedereen, maar niet iedereen even hard.

Wie in een goed geïsoleerde woning woont, een tuin met schaduw heeft, rolluiken kan sluiten of over airconditioning beschikt, kan zichzelf gemakkelijker beschermen.

Wie op een appartement onder een plat dak woont, alleenstaand of slecht te been is, gezondheidsproblemen heeft of financieel weinig mogelijkheden heeft, beschikt vaak over veel minder opties.

Ouderen, jonge kinderen en mensen met gezondheidsproblemen zijn bovendien extra kwetsbaar tijdens langdurige periodes van extreme warmte.

Daarom richten we dit plan op alle Hemiksemnaren, met bijzondere aandacht voor mensen die tijdens extreme hitte extra kwetsbaar zijn:

• ouderen en alleenwonende ouderen;
• baby's en jonge kinderen;
• mensen met gezondheidsproblemen of bepaalde medicatie;
• personen met een beperking;
• mensen die alleen wonen of sociaal geïsoleerd zijn;
• dak- en thuislozen;
• mensen die buiten of in zeer warme omstandigheden werken.

Ons basisprincipe is eenvoudig: tijdens extreme hitte is verkoeling geen luxe, maar een onderdeel van publieke gezondheid.

Daarom heeft Vooruit Hemiksem deze zomer niet alleen naar de overheid gekeken.

Onze eigen mandatarissen namen tijdens de hitte zelf contact op met oudere leden in Hemiksem. We belden hen op of gingen persoonlijk langs om te vragen hoe het met hen ging en of ze ergens hulp bij nodig hadden.

Dat konden heel eenvoudige dingen zijn: boodschappen doen, iets van de apotheek meebrengen, even luisteren of bekijken of bijkomende hulp nodig was.

Die actie bevestigde voor ons iets belangrijks. Tijdens extreme hitte maken niet alleen grote investeringen het verschil. Soms begint goed hittebeleid met iets heel eenvoudigs: weten wie kwetsbaar is, contact opnemen en hulp aanbieden vóór iemand er zelf om moet vragen.

Wat wij als lokale afdeling op kleine schaal kunnen organiseren, moet een lokaal bestuur samen met gemeentelijke diensten, vrijwilligers, zorgverleners en verenigingen structureel kunnen uitbouwen.

Hittebeleid is niet alleen klimaatbeleid. Het is minstens evenzeer sociaal beleid, gezondheidsbeleid en goed lokaal bestuur.

Vooruit Hemiksem stelt daarom een integraal hitteplan voor dat rust op negen pijlers.

 

1. VAN IMPROVISEREN NAAR EEN ECHT GEMEENTELIJK HITTEPLAN

Een hittegolf laat zich voorspellen. Dat betekent ook dat een lokaal bestuur zich kan voorbereiden. Wanneer het erg warm wordt, verschijnen vandaag waarschuwingen en tips. Mensen worden opgeroepen voldoende te drinken, de zon te vermijden en extra aandacht te besteden aan kwetsbare inwoners.

Dat is noodzakelijk. Maar een lokaal hittebeleid kan en moet veel verder gaan. Vooruit wil daarom dat Hemiksem een eigen draaiboek uitwerkt.

Niet om nog een plan in een kast te leggen, maar juist om ervoor te zorgen dat bij extreme hitte niet meer vergaderd moet worden over wat we eventueel zouden kunnen doen. De afspraken moeten dan al gemaakt zijn:

• Wie opent welke gebouwen?
• Wie neemt contact op met kwetsbare inwoners?
• Wie coördineert vrijwilligers?
• Welke communicatie vertrekt?
• Welke maatregelen nemen scholen en het woonzorgcentrum?
• Wat gebeurt er bij evenementen?
• Wanneer worden bijkomende maatregelen geactiveerd?

Dat moet vóór de zomer duidelijk zijn.

Onze voorstellen

• Werk vóór de zomer van 2027 een integraal Hitteactieplan Hemiksem uit.
• Duid binnen het lokaal bestuur één verantwoordelijke of hittecoördinator aan die bij extreme temperaturen de acties van de verschillende diensten op elkaar afstemt.
• Werk met verschillende activeringsniveaus, gekoppeld aan de officiële hittewaarschuwingen.
• Leg vooraf vast welke maatregelen bij ieder niveau automatisch worden geactiveerd.
• Maak duidelijke afspraken tussen gemeente, woonzorgcentrum, scholen, kinderopvang, thuiszorg, huisartsen, apothekers, verenigingen, politie, brandweer en vrijwilligers.
• Voorzie één centraal gemeentelijk aanspreekpunt tijdens ernstige hitte.
• Actualiseer het plan jaarlijks vóór de zomer.
• Evalueer na iedere ernstige hitteperiode wat goed werkte, welke problemen werden vastgesteld en wat tegen de volgende zomer moet worden verbeterd.

Werk daarbij met drie duidelijke hittefasen

GROEN - VOORBEREIDING

Bij een voorspelde warme periode informeert de gemeente tijdig, worden zorg- en welzijnspartners gecontacteerd, drinkwaterpunten gecontroleerd, koelteplekken geïnventariseerd en de communicatie voorbereid.

ORANJE - AANHOUDENDE HITTE

Bij meerdere warme dagen worden koelteplekken geopend, kwetsbare inwoners extra opgevolgd, activiteiten van gemeentelijke diensten aangepast en sportactiviteiten en evenementen opnieuw beoordeeld.

ROOD - EXTREME HITTE

Bij uitzonderlijke temperaturen worden bijkomende koelteplekken geopend, niet-noodzakelijke buitenactiviteiten uitgesteld, evenementen aangepast of geannuleerd wanneer veiligheid niet gegarandeerd kan worden, gratis drinkwater opgeschaald en kwetsbare inwoners actief opgevolgd.

De beste noodmaatregel is degene waarover je afspraken maakt vóór de noodsituatie begint.

 

2. ZORG DAT IEDERE HEMIKSEMNAAR EEN KOELE PLEK KAN VINDEN

Niet iedere woning is bestand tegen dagenlange hitte. Dat geldt vooral voor oudere woningen, slecht geïsoleerde appartementen en woningen onder platte of sterk zonbelaste daken. Wanneer het binnen dagenlang te warm blijft en ook 's nachts nauwelijks afkoelt, kan een woning bijzonder onaangenaam en uiteindelijk zelfs ongezond worden. Daarom moeten inwoners weten dat ze ergens terechtkunnen.

Hemiksem heeft daar deze zomer al ervaring mee opgedaan door het woonzorgcentrum tijdens de hitte als koele plek open te stellen. Vooruit vindt dat een positief initiatief.

Maar daarbij willen we één zaak uitdrukkelijk benadrukken: een woonzorgcentrum is in de eerste plaats de thuis van zijn bewoners.

Wie er woont, moet ook tijdens langdurige hitte in comfortabele omstandigheden kunnen leven, slapen, eten en ontspannen.

Ouderen behoren net tot de groepen die bijzonder kwetsbaar zijn bij hoge temperaturen. Het zou daarom vreemd zijn om het woonzorgcentrum als gemeentelijke koelteplek naar voren te schuiven zonder tegelijk kritisch te kijken naar het comfort van de mensen die er permanent wonen.

Wat Vooruit betreft moet daarom worden onderzocht welke bijkomende investeringen nodig zijn om ons woonzorgcentrum ook tijdens steeds warmere zomers comfortabel en veilig te houden. Daarbij moeten we breder kijken dan enkel klassieke airconditioning.

Denk bijvoorbeeld aan:

• doeltreffende buitenzonwering;
• de meest performante ventilatie;
• nachtkoeling;
• zonwerend of hittewerend glas waar dat aangewezen is;
• aangepaste dak- en gevelmaterialen;
• duurzame actieve koeling waar dat noodzakelijk blijkt.

Wie in ons woonzorgcentrum woont, moet er van alle comfort kunnen genieten. Ook wanneer de temperatuur buiten dagenlang boven de 30 graden uitkomt.

Tegelijk kunnen we het netwerk van koelteplekken verder uitbreiden. Andere gemeenten stellen tijdens extreme hitte bijvoorbeeld kerken, musea, gemeentehuizen en andere publieke gebouwen open. Waarom zouden we dat ook in Hemiksem niet organiseren?

Onze voorstellen

Maak vóór iedere zomer een inventaris van gebouwen die tijdens extreme hitte als koelteplek kunnen worden gebruikt.

Voor gemeentelijke gebouwen denken we bijvoorbeeld aan:

• het woonzorgcentrum;
• de Sint-Bernardusabdij;
• Depot Deluxe;
• gemeentelijke scholen;
• andere gemeentelijke zalen en gebouwen die voldoende koel blijven.

Maar stop niet aan de eigendomsgrens van de gemeente. Ga in gesprek met:

• kerkfabrieken;
• brandweer;
• verenigingen;
• scholen en zorgvoorzieningen;
• bedrijven;
• handelszaken;
• supermarkten;
• andere eigenaars van geschikte gebouwen.

Leg vooraf afspraken vast over welke locatie vanaf welk hitteniveau kan worden geopend. Een officiële koelteplek moet zoveel mogelijk beschikken over:

• gratis toegang;
• voldoende zitplaatsen;
• drinkwater;
• sanitaire voorzieningen;
• toegankelijkheid voor mensen die minder mobiel zijn;
• duidelijke openingsuren;
• een aangename en veilige omgeving.

Voorzie daarnaast één herkenbaar gemeentelijk logo, bord of een beachvlag: “Koelteplek – hier ben je welkom tijdens warme dagen.” Zo hoeven inwoners niet uit te zoeken waar ze terechtkunnen.

Specifiek voor het woonzorgcentrum

• Voer vóór de zomer van 2027 een grondige hitte- en comfortscan uit van het woonzorgcentrum.
• Breng in kaart welke kamers en gemeenschappelijke ruimtes tijdens langdurige hitte het sterkst opwarmen.
• Onderzoek welke bouwkundige en technische ingrepen noodzakelijk zijn.
• Voorzie de nodige investeringen zodat bewoners ook tijdens toekomstige hittegolven in comfortabele omstandigheden kunnen wonen en slapen.
• Bewaak daarbij dat het openstellen als publieke koelteplek nooit ten koste gaat van de rust, privacy en het comfort van de eigen bewoners.

Een Hemiksemse koeltekaart

Alle koelteplekken moeten worden samengebracht op één eenvoudige Koeltekaart van Hemiksem. Daarop kunnen niet alleen binnenruimtes worden aangeduid, maar ook:

• parken;
• schaduwrijke rustplekken;
• speelzones met veel schaduw;
• drinkwaterpunten;
• openbare toiletten (een absolute must wat Vooruit betreft!);
• groene wandelroutes;
• eventueel veilige water- of zwemlocaties.

Maak de Hemiksemse kaart digitaal beschikbaar, maar voorzie eveneens een papieren versie. Juist de mensen die tijdens een hittegolf mogelijk het meest ondersteuning nodig hebben, zijn immers niet altijd de inwoners die op sociale media of de gemeentelijke website naar informatie zoeken.

Verspreid de kaart daarom ook zo breed mogelijk, o.a. via het gemeentelijk infoblad, huisartsen, apothekers, thuiszorg, het woonzorgcentrum, sociale dienstverlening, verenigingen, …

Maak van het nieuwe sportcentrum een koelteplek van de toekomst

Het studie- en ontwerpwerk voor het nieuwe sportcentrum moet nog van start gaan. Dat is een unieke kans om hittebestendigheid van bij het ontwerp mee te nemen.

Vooruit vraagt dat het gebouw niet alleen zo energiezuinig en hittebestendig mogelijk wordt ontworpen, maar ook kan functioneren als volwaardige koelte- en opvangplek bij extreme hitte of andere noodsituaties.

Sporthallen worden bij rampen geregeld gebruikt als tijdelijke opvanglocatie. Als zo’n noodsituatie samenvalt met een hittegolf, moet het gebouw voldoende koel kunnen blijven en geschikt zijn voor langdurig verblijf of, indien nodig, tijdelijke overnachting.

Ook voor de dagelijkse gebruikers is dit belangrijk: sporten in een oververhitte hal is noch aangenaam noch gezond.

Neem daarom in het programma van eisen onder meer passieve koeling, buitenzonwering, nachtventilatie, voldoende drinkwater, toegankelijke sanitaire voorzieningen, noodstroom waar relevant en de mogelijkheid tot tijdelijke opvang mee.

Durf ook over de nacht na te denken

Extreme hitte stopt niet wanneer de zon ondergaat. Wanneer een woning dagenlang warmte heeft opgeslagen, kan het 's nachts onmogelijk worden om ze nog voldoende af te koelen. Daarom stellen we voor om ook een verdergaand noodscenario te onderzoeken.

Kan Hemiksem bij uitzonderlijke hitte tijdelijk nachtelijke hitteopvang aanbieden?

Dat kan bijvoorbeeld in een gemeentelijk gebouw of een andere grote ruimte die voldoende gekoeld kan worden. We vragen niet dat morgen ergens tientallen bedden worden klaargezet. We vragen wél om vooraf te onderzoeken:

• welke locatie daarvoor technisch geschikt zou zijn;
• vanaf welke omstandigheden dit nodig kan zijn;
• welke personeels- en veiligheidsvoorwaarden gelden;
• hoe vooral kwetsbare inwoners er gebruik van zouden kunnen maken.

Ook samenwerking met private bedrijven kan daarbij onderzocht worden. Supermarkten, bedrijven en andere ondernemingen beschikken soms over grote gekoelde of klimaatgeregelde ruimtes.

Misschien blijkt na onderzoek dat sommige ideeën niet uitvoerbaar zijn. Maar een gemeentebestuur mag inventief zijn.

De vraag moet niet eerst zijn waarom iets onmogelijk is, maar of we het veilig en verantwoord mogelijk kunnen maken.

 

3. NIEMAND ALLEEN LATEN TIJDENS DE HITTE

Een hittegolf is niet alleen een probleem van temperatuur. Het is ook een probleem van sociaal isolement. De inwoner die zelf naar een koelteplek kan wandelen, familie kan bellen of boodschappen kan laten leveren, beschikt over een netwerk.

Maar wat met de oudere inwoner die alleen woont? Wat met iemand die slecht te been is?  Wat met iemand die tijdens de warmste uren eigenlijk naar de apotheek moet? Of met iemand die misschien zelf niet beseft hoe warm zijn woning ondertussen geworden is?

Onze eigen actie deze zomer heeft aangetoond hoe eenvoudig het soms kan zijn. Even bellen. Even langsgaan. Even vragen: “Gaat alles goed? Kunnen we ergens mee helpen?” Daar kan een gemeente een structurele werking van maken.

Een Hittetelefoon

Vooruit stelt daarom voor om een gemeentelijke Hittetelefoon uit te bouwen.

Inwoners kunnen zich vrijwillig registreren, of een familielid kan dat met hun toestemming doen. Daarbij kan ook bekeken worden hoe mensen die vandaag al bij gemeentelijke of sociale diensten bekend zijn, op een privacyvriendelijke manier bereikt kunnen worden.

Maar Vooruit wil niet uitsluitend wachten tot mensen zichzelf aanmelden. De gemeente beschikt over bevolkingsgegevens en kan, binnen de geldende privacyregels en met een duidelijk sociaal doel, onderzoeken hoe de oudste thuiswonende inwoners proactief bereikt kunnen worden.

Begin daarbij bij de 95-plussers die thuis wonen. Wanneer de hitte aanhoudt, kan de belronde stapsgewijs worden uitgebreid naar 90-plussers, 85-plussers en vervolgens andere kwetsbare groepen. Zo gaat de beschikbare capaciteit eerst naar wie statistisch het meest kwetsbaar is.

Andere lokale besturen werken vandaag al met registratielijsten, belrondes en regelmatige contacten met kwetsbare inwoners tijdens hitte. Hemiksem kan dat principe concreter en proactiever maken.

Wanneer een vooraf bepaald hitteniveau wordt bereikt, wordt contact opgenomen. Met eenvoudige vragen:

Hoe gaat het met u? Krijgt u uw woning nog voldoende koel? Drinkt u voldoende? Hebt u iets nodig?

Maar vooral: Kunnen wij ergens mee helpen?

Die hulp kan heel concreet zijn:

• boodschappen meebrengen;
• water bezorgen;
• medicatie ophalen bij de apotheek;
• iemand begeleiden naar een koelteplek;
• familie verwittigen;
• kleine praktische hulp aanbieden;
• professionele zorg inschakelen wanneer dat noodzakelijk blijkt.

Wat onze mandatarissen deze zomer op beperkte schaal hebben gedaan, kan zo uitgroeien tot een structureel gemeentelijk solidariteitsnetwerk.

Gebruik het vrijwilligerskorps

Een vrijwilligerskorps hoeft niet alleen te worden ingezet bij grote rampen of incidenten. Extreme hitte is precies een situatie waarbij relatief eenvoudige hulp een groot verschil kan maken. Vooruit stelt daarom voor om binnen het vrijwilligerskorps een hitteteam uit te bouwen. Vrijwilligers kunnen vooraf worden geregistreerd en kort worden voorbereid op hun taak.

Tijdens hitte kunnen zij onder gemeentelijke coördinatie:

• telefoneren;
• langsgaan;
• boodschappen doen;
• water brengen;
• medicatie ophalen;
• kleine praktische hulp verlenen;
• inwoners naar een koelteplek begeleiden.

Daarbij moeten uiteraard goede afspraken bestaan over privacy, verzekering, veiligheid en de grens tussen vrijwillige hulp en professionele zorg. Vrijwilligers vervangen nooit een verpleegkundige of arts. Maar ze kunnen wel de ogen, oren en helpende handen van een zorgzame gemeente zijn.

Maak van bestaande zorgnetwerken bondgenoten

De gemeente hoeft kwetsbare inwoners niet allemaal zelf te zoeken. Veel mensen komen al regelmatig in contact met zorgverstrekkers (huisartsen, apothekers, thuisverpleegkundigen, gezinszorg, poetshulpen, …). Maak deze mensen onderdeel van het hitteplan. Niet door hen extra administratie te bezorgen, maar door duidelijke afspraken te maken.

Wat moeten zij doen wanneer zij vaststellen dat iemand in een veel te warme woning verblijft? Waar kunnen zij snel hulp vragen? Welke koelteplekken zijn beschikbaar? Wie kan vervoer regelen?

Iemand die vaststelt dat een oudere bewoner verward is of nauwelijks gedronken heeft, kan soms het verschil maken.

Een lokaal bestuur moet ervoor zorgen dat zo'n signaal ergens terechtkomt.

Maak concrete afspraken met Vlotter

Vlotter is voor veel Hemiksemnaren al een vertrouwde partner via gezins- en ouderenzorg, poetshulp en maaltijden aan huis. Medewerkers komen dus letterlijk achter de voordeur bij mensen die tijdens hitte extra kwetsbaar kunnen zijn.

Vooruit stelt voor om met Vlotter een eenvoudig hitteprotocol af te spreken. Op dagen waarop een medewerker langskomt, kan extra aandacht gaan naar voldoende drinken, de temperatuur in de woning en signalen van hittestress.

Op dagen waarop er normaal niemand langskomt, kan onderzocht worden of kwetsbare klanten kort telefonisch gecontacteerd kunnen worden. Zo vullen fysieke bezoeken en telefonische opvolging elkaar aan, zonder dat mensen tussen twee zorgmomenten uit beeld verdwijnen.

 

4. WATER MOET BESCHIKBAAR ZIJN – MAAR WE MOETEN ER OOK SLIM MEE OMSPRINGEN

Bij extreme hitte is voldoende drinken essentieel. Daarom moet drinkwater op drukbezochte plaatsen gemakkelijk toegankelijk zijn. Vooruit vraagt een gemeentelijk investeringsprogramma voor publieke drinkwaterpunten.

Niet één symbolisch kraantje. Maar stap voor stap een netwerk. Mogelijke locaties zijn:

• de Gemeenteplaats;
• de omgeving van de abdij en het Abdijpark;
• speelpleinen;
• sportterreinen;
• gemeentelijke scholen;
• knooppunten van openbaar vervoer zoals het NMBS-station of de halte van Waterbus en het veer aan het Callebeek
• belangrijke wandel- en fietsroutes;
• evenementenlocaties;
• andere drukbezochte publieke plekken.

Bij de plaatsing moet rekening worden gehouden met hygiëne, toegankelijkheid, onderhoud en vorstbestendigheid. Kies waar mogelijk voor modellen die ook bruikbaar zijn voor rolstoelgebruikers en die een laag drinkbakje of aparte afloop voor honden combineren met het drinkpunt voor mensen.

Maak van heel Hemiksem een refill-netwerk

Een drinkwaterfontein hoeft niet de enige oplossing te zijn. Nodig cafés, restaurants, winkels, apothekers en andere handelszaken uit om vrijwillig deel te nemen aan een gemeentelijk Refill Hemiksem-netwerk.

Wie het herkenbare logo aan het raam hangt, laat voorbijgangers tijdens warme dagen gratis een drinkfles met kraanwater bijvullen. Dat kost weinig. Maar het kan de beschikbaarheid van drinkwater aanzienlijk vergroten.

Water gebruiken om te verkoelen? Ja, maar verstandig

Een hitteplan mag niet betekenen dat we tijdens een periode van ernstige droogte zomaar overal drinkwater beginnen te verspillen. Dus moeten we keuzes maken.

Drinkwater voor mensen heeft prioriteit. Grootschalig drinkwater gebruiken om pleinen of straten af te koelen is iets anders. Vooruit vraagt daarom dat bij nieuwe verkoelingsmaatregelen steeds wordt onderzocht of regenwater of gerecupereerd (en gezuiverd) water kunnen worden gebruikt.

Ook voor het onderhoud van gemeentelijk groen moet maximaal worden bekeken welke alternatieve waterbronnen veilig en praktisch inzetbaar zijn.

Onderzoek verkoeling aan het water

Hemiksem heeft een bijzondere relatie met water. We liggen aan de Schelde en hebben daarnaast verschillende waterpartijen.

De Vlaamse regelgeving rond openwaterzwemmen verandert fundamenteel. De Vlaamse Regering wil uiterlijk op 1 juni 2027 het principe omkeren: zwemmen in publieke waterlopen, vijvers en meren wordt in beginsel toegelaten, tenzij het op een gemotiveerde manier wordt verboden. Veiligheid, waterkwaliteit, natuurwaarden en lokale omstandigheden blijven daarbij uiteraard bepalend.

Dat betekent dat ook Hemiksem niet kan volstaan met een algemeen automatisme van “dan verbieden we het overal”. Vooruit vraagt dat het bestuur alle mogelijke locaties ernstig en afzonderlijk onderzoekt en enkel verbiedt waar daar een duidelijke, onderbouwde reden voor bestaat. Tegelijk moeten we actief zoeken naar locaties waar veilig en toegankelijk zwemmen wél mogelijk kan worden.

Denk aan:

• een officiële zwemzone;
• een afgebakende pootjebadzone;
• waterspeelelementen;
• veilige plekken waar mensen aan de waterkant verkoeling kunnen zoeken.
• een toegankelijke zwemvijver of zwemzone met een geleidelijke helling of hellingbaan, zodat ook mensen die minder goed te been zijn of een beperking hebben het water gemakkelijker kunnen bereiken;
• waar verenigbaar met veiligheid, hygiëne en natuur: een afzonderlijke toegankelijke zone waar ook honden verkoeling kunnen vinden;
• onderzoek van locaties zoals de vijver aan het Scheldeboord en bestaande waterpartijen of visvijvers die vandaag onderbenut zijn.

Niet ieder onderzoek zal eindigen in een zwemzone. Maar niets onderzoeken omdat het vandaag niet bestaat, brengt ons evenmin vooruit.

 

5. MEER SCHADUW, MEER GROEN, MINDER BETON

Een echt hitteplan mag niet stoppen zodra de temperaturen opnieuw dalen. Want de beste bescherming tegen de hitte van 2030 planten we misschien vandaag.

Bomen, groen en onverharde bodem zorgen niet alleen voor aangenamere straten. Ze bieden schaduw, verdamping en verkoeling en helpen regenwater beter in de bodem te laten infiltreren. We willen die logica doortrekken naar het hele openbaar domein.

Maak schaduw publieke infrastructuur

We vinden het normaal dat een straat verlichting heeft. We vinden het normaal dat mensen ergens kunnen zitten. Maar we kijken nog te weinig naar de vraag of die bank, bushalte of speelplek tijdens een hete zomerdag eigenlijk bruikbaar is.

Een bank die zes uur in de volle zon staat, biedt een oudere wandelaar weinig rust. Een speelplein zonder schaduw wordt op hete dagen nauwelijks bruikbaar.

Vooruit wil daarom dat schaduw een volwaardig ontwerpelement van de publieke ruimte wordt.

Breng prioritair in kaart:

• speelpleinen;
• schoolomgevingen;
• bushaltes;
• rustbanken;
• pleinen;
• sportterreinen;
• begraafplaatsen;
• belangrijke wandelroutes;
• omgevingen rond zorgvoorzieningen.

Bekijk per locatie hoeveel schaduw vandaag aanwezig is en waar die ontbreekt.

De structurele oplossing is waar mogelijk een boom. Maar een boom heeft tijd nodig om te groeien. Daarom moeten ook tussentijdse oplossingen mogelijk zijn. Denk maar aan schaduwdoeken, pergola's, luifels, klimplantenconstructies, …

Het kan bovendien klein en snel beginnen. Op echt hete dagen kan de gemeente tijdelijke tenten, luifels of schaduwdoeken plaatsen op speelplaatsen, grasvelden en andere open ruimtes. Zelfs wanneer de buitentemperatuur hoog blijft, maakt schaduw een groot verschil tegenover volle zon - zeker op plekken waar structurele vergroening nog jaren nodig heeft.

Plant niet alleen méér bomen, plant ze waar ze nodig zijn

Een gemeentelijk bomenbeleid mag niet alleen bestaan uit de vraag: “Hoeveel bomen hebben we geplant?”.  De betere vraag is: “Hoeveel extra schaduw hebben we gecreëerd op plaatsen waar mensen die nodig hebben?”

Gebruik daarom hitte- en klimaatkaarten om te bepalen waar de nood het grootst is.

Onthard de heetste plekken eerst

Ook ontharding moet doelgericht gebeuren. Begin met gemeentelijk patrimonium. Bekijk waar asfalt, beton of tegels kunnen verdwijnen zonder dat een plek haar functie verliest.

Wij denken aan:

• overmatig verharde speelplaatsen;
• pleinen;
• parkeerstroken;
• brede tegelzones;
• gemeentelijke terreinen.

Combineer ontharding zoveel mogelijk met vergroening, bomen en infiltratie van regenwater. Daarmee pakken we drie problemen tegelijkertijd aan: hitte, droogte en wateroverlast.

 

6. MAAK ONZE GEBOUWEN EN WONINGEN HITTEBESTENDIG

We hebben decennialang vooral nagedacht over hoe we gebouwen warm houden in de winter. In een veranderend klimaat moeten we ook nadenken over hoe we ze koel houden in de zomer. Dat betekent niet dat we overal airconditioning moeten plaatsen.

Integendeel. De eerste verdedigingslinie bestaat uit het buitenhouden van zon en warmte.

Begin met de eigen gebouwen

De gemeente moet het voorbeeld geven. Vooruit vraagt daarom een hittescan van het gemeentelijk patrimonium. Breng in kaart:

• welke gebouwen sterk oververhitten;
• welke ruimtes door kwetsbare groepen worden gebruikt;
• waar buitenzonwering ontbreekt;
• waar nachtventilatie mogelijk is;
• waar bomen of gevelgroen kunnen helpen;
• waar groendaken mogelijk zijn;
• waar andere bouwkundige ingrepen noodzakelijk zijn.

Geef daarbij absolute prioriteit aan gebouwen waarin kwetsbare groepen verblijven.

Dat betekent onder meer:

• het woonzorgcentrum;
• scholen;
• kinderopvang;
• andere zorgvoorzieningen.

Voor het woonzorgcentrum moet daarbij niet alleen worden gekeken naar veiligheid, maar nadrukkelijk ook naar wooncomfort. Bewoners wonen daar dag en nacht.

Ze moeten tijdens een hittegolf niet alleen beschermd zijn tegen acute gezondheidsrisico's, maar ook degelijk kunnen slapen, eten en ontspannen.

De gemeente moet daarom bereid zijn om in het woonzorgcentrum te investeren wanneer uit de hittescan blijkt dat bijkomende zonwering, ventilatie, vergroening of actieve koeling noodzakelijk is.

Goede ouderenzorg betekent ook zorgen voor een aangename temperatuur in de zomer.

Groene en koele speelplaatsen

Kinderen verdienen tijdens extreme hitte extra bescherming. Schoolterreinen verdienen daarom bijzondere aandacht.

Help ook verenigingen hun lokalen koel te maken

Niet alleen gemeentelijke gebouwen warmen op. Ook lokalen van jeugdbewegingen, sportclubs en verenigingen kunnen tijdens warme dagen onbruikbaar worden.

Vooruit wil daarom onderzoeken of de gemeente een ondersteuningsregeling kan uitwerken voor hittewerende investeringen zoals buitenzonwering, rolluiken, ventilatie, vliegenramen, isolerende ingrepen, vergroening of efficiënte koeling.

Begin bij jeugd- en verenigingslokalen die, wanneer ze voldoende koel zijn, tijdens hitte ook als bijkomende koelteplek voor buurtbewoners kunnen worden opengesteld. Bouw die ondersteuning daarna waar haalbaar verder uit naar inwoners zelf.

Want verkoeling is duur. Net gezinnen met de minste financiële ruimte wonen vaak in woningen waar eenvoudige ingrepen tegen oververhitting moeilijk betaalbaar zijn.

Help inwoners om hun woning koeler te maken

Niet iedereen weet hoe een woning het best tegen hitte kan worden beschermd. En niet iedereen beschikt over het budget om aanpassingen uit te voeren. Breid daarom het gemeentelijk woon- en renovatieadvies uit met een hittecheck.

Inwoners moeten advies kunnen krijgen over bijvoorbeeld:

• buitenzonwering;
• rolluiken;
• nachtventilatie;
• dakisolatie;
• bomen en groen;
• groendaken;
• gevelgroen;
• ventilatie;
• het vermijden van oververhitting bij renovaties.

Onderzoek daarnaast of bestaande lokale premies of ondersteuningsmechanismen kunnen worden ingezet voor maatregelen tegen oververhitting. Geef daarbij bijzondere aandacht aan huishoudens die financieel kwetsbaar zijn.

Een koele woning mag geen luxeproduct worden.

 

7. MAAK VAN HITTE EEN GEDEELDE VERANTWOORDELIJKHEID

Een gemeentebestuur kan veel. Maar niet alles. Gelukkig hoeft dat ook niet.

Hemiksem telt verenigingen, handelaars, bedrijven, zorgverleners en vooral heel veel inwoners die bereid zijn anderen te helpen. Maak daar gebruik van.

Een Hittepact Hemiksem

Nodig lokale ondernemingen, supermarkten, horeca, verenigingen, zorginstellingen en andere partners ieder voorjaar uit om deel te nemen aan een Hittepact Hemiksem.

Iedere deelnemer kan zelf bepalen welk engagement haalbaar is. Dat kan gaan over:

• drinkflessen gratis bijvullen;
• een koele zitplaats aanbieden;
• een toilet toegankelijk maken;
• hitte-informatie verspreiden;
• een gebouw tijdelijk als koelteplek beschikbaar stellen;
• boodschappen bezorgen;
• extra aandacht hebben voor kwetsbare klanten;
• vrijwilligers of materiaal ter beschikking stellen.

Zo wordt het hitteplan geen exclusief project van het gemeentehuis. Het wordt een project van heel Hemiksem.

Verzamel goede ideeën van inwoners

Tijdens extreme situaties ontstaan vaak spontaan goede initiatieven. Een buur doet boodschappen voor een oudere inwoner. Een handelaar zet drinkwater klaar. Een vereniging opent haar lokaal. Een straat creëert samen een schaduwplek.

De gemeente moet dergelijke initiatieven niet noodzakelijk overnemen. Ze moet ze mogelijk maken, verbinden en versterken. Vooruit stelt daarom voor om een eenvoudig platform op te zetten onder de noemer: “Hemiksem helpt bij hitte.”

Inwoners, verenigingen en handelaars kunnen er initiatieven aanmelden. De gemeente brengt vraag en aanbod samen en verspreidt goede praktijken.

 

8. BESCHERM MENSEN OOK TIJDENS EVENEMENTEN, SPORT EN WERK

Een hitteplan moet ook gelden wanneer mensen niet thuis zijn.

Een hitteprotocol voor evenementen

Wanneer een evenement doorgaat bij zeer hoge temperaturen, moet de organisator vooraf weten welke maatregelen noodzakelijk zijn. Werk daarom een eenvoudig gemeentelijk hitteprotocol voor evenementen uit. Afhankelijk van temperatuur en waarschuwingsniveau kunnen maatregelen gelden rond:

• voldoende gratis drinkwater;
• schaduw;
• rustplaatsen;
• EHBO;
• zonnecrème;
• aangepaste activiteiten;
• communicatie aan bezoekers;
• aangepaste begin- of einduren;
• extra aandacht voor kinderen en ouderen.

Bij extreme omstandigheden moet ook uitstel of aanpassing mogelijk zijn. Maak van zulke beslissingen geen improvisatie, maar vooraf uitgewerkt beleid.

Voorzie ook verkoeling op het terrein

Bij evenementen op verharde of weinig beschaduwde locaties kan tijdelijke verneveling een nuttige aanvulling zijn. Ervaring leert dat zulke oplossingen vooraf technisch en operationeel moeten worden geregeld en niet op het moment zelf geïmproviseerd kunnen worden.

Onderzoek daarom mobiele nevelbogen, vernevelingspunten of vergelijkbare installaties die veilig kunnen worden ingezet. Stem watergebruik af op eventuele droogtemaatregelen en gebruik waar technisch en hygiënisch verantwoord alternatieve waterbronnen. Inzet van de brandweer kan alleen wanneer dit binnen haar operationele opdracht en capaciteit past; structurele evenementverkoeling moet niet afhankelijk zijn van interventievoertuigen.

Bescherm gemeentepersoneel

Ook mensen die buiten werken verdienen bescherming. Wanneer extreme temperaturen worden voorspeld, moet de gemeente waar organisatorisch mogelijk:

• zwaar buitenwerk naar de koelste uren verschuiven;
• voldoende water voorzien;
• extra rustmomenten mogelijk maken;
• schaduw creëren;
• zonnebescherming voorzien;
• taken aanpassen.

Een lokaal bestuur dat van andere werkgevers verstandig hittebeleid verwacht, moet zelf het goede voorbeeld geven.

Vergeet dieren niet

Extreme hitte treft ook dieren. Neem daarom in de gemeentelijke hittecommunicatie standaard informatie op over o.a. de gevaren van hete wegdekken, wandelen tijdens de koelste uren, dieren in voertuigen, …

Onderzoek daarnaast waar op veelgebruikte wandelroutes en aan hondenweides eenvoudige drinkmogelijkheden voor honden kunnen worden voorzien. Combineer dit waar mogelijk met de publieke drinkwaterpunten: er bestaan fonteinen waarbij het drinkpunt voor mensen toegankelijk is op verschillende hoogtes en het aflopende water in een laag drinkbakje voor honden terechtkomt.

 

9. MAAK HITTEBESTENDIGHEID EEN VASTE TOETS VOOR GEMEENTELIJK BELEID

Het uiteindelijke doel moet zijn dat we binnen enkele jaren geen afzonderlijk hittebeleid meer nodig hebben om bij iedere investering aan hitte te denken. Het moet vanzelfsprekend worden. Net zoals we bij nieuwe infrastructuur nadenken over verkeersveiligheid en toegankelijkheid, moeten we ook nadenken over klimaatbestendigheid.

Breng eerst in kaart waar de problemen het grootst zijn

Maak een lokale hittekaart van Hemiksem. Combineer waar mogelijk informatie over:

• temperatuur;
• verhardingsgraad;
• boomschaduw en groen;
• bevolkingsdichtheid;
• aanwezigheid van ouderen;
• aanwezigheid van kinderen;
• zorgvoorzieningen;
• woningen en wijken die kwetsbaar zijn voor oververhitting.

Zo kunnen investeringen terechtkomen waar ze het meeste verschil maken. Een dichtbebouwde straat zonder bomen waar veel oudere inwoners wonen, verdient bijvoorbeeld een hogere prioriteit dan een groene woonomgeving waar nauwelijks hittestress voorkomt.

Voer een hittetoets in

Bij iedere belangrijke heraanleg van een straat, plein, speelplaats of gemeentelijk gebouw moet voortaan een eenvoudige vraag worden gesteld: “Wordt deze plek na onze investering koeler of warmer?”

Een volledig versteend plein zonder schaduw kan misschien mooi ogen op een ontwerptekening. Het is geen toekomstbestendig openbaar domein.

Maak ieder jaar de balans op

Een plan heeft alleen waarde wanneer de uitvoering kan worden gevolgd. Vooruit stelt daarom een jaarlijks Hitteactieprogramma voor. Het gemeentebestuur rapporteert vóór iedere zomer onder andere:

• welke koelteplekken beschikbaar zijn;
• welke openingsuren gelden;
• hoeveel drinkwaterpunten beschikbaar zijn;
• hoeveel vrijwilligers inzetbaar zijn;
• welke partners deelnemen aan het Hittepact;
• welke nieuwe schaduwplekken werden gerealiseerd;
• waar bomen werden aangeplant;
• hoeveel ruimte werd onthard;
• welke gebouwen hittebestendiger werden gemaakt;
• welke investeringen voor het komende jaar gepland zijn.

Na iedere zomer volgt een korte evaluatie. Hoeveel mensen maakten gebruik van de koelteplekken? Hoeveel mensen werden gecontacteerd? Welke problemen kwamen aan het licht? Wat moeten we volgend jaar anders doen?

Zo wordt het hitteplan geen eenmalige campagne. Het wordt beleid.

 

EEN KOELER HEMIKSEM IS OOK EEN ZORGZAMER HEMIKSEM

We kunnen als lokaal bestuur de klimaatverandering niet alleen stoppen. Maar dat betekent niet dat we machteloos zijn:

We kunnen ervoor zorgen dat een oudere inwoner tijdens een hittegolf niet dagenlang alleen blijft in een oververhit appartement.

We kunnen ervoor zorgen dat iemand die thuis geen verkoeling vindt, weet waar hij terechtkan.

We kunnen ervoor zorgen dat de bewoners van ons woonzorgcentrum ook tijdens de warmste zomerdagen in comfortabele omstandigheden kunnen wonen en slapen.

We kunnen drinkwater beschikbaar maken.

We kunnen bomen planten waar mensen schaduw nodig hebben.

We kunnen speelplaatsen ontharden.

We kunnen onze gebouwen aanpassen.

We kunnen handelaars, verenigingen, vrijwilligers en zorgverleners samenbrengen.

En vooral: we kunnen ons voorbereiden vóór het opnieuw extreem warm wordt. Dat is voor Vooruit Hemiksem de essentie van dit hitteplan. Geen paniekvoetbal wanneer de thermometer richting 35 graden gaat. Geen losse maatregel hier en daar.

Maar een structurele aanpak die drie doelen combineert:

1. beschermen wanneer het heet wordt;
2. verkoeling bereikbaar maken voor iedereen;
3. en Hemiksem jaar na jaar koeler en klimaatbestendiger maken.

Daarmee investeren we niet alleen in klimaatbeleid. We investeren in gezondheid, leefbaarheid en solidariteit. Want de gevolgen van extreme hitte zijn niet voor iedereen gelijk. Daarom moet een lokaal bestuur er juist op toezien dat niemand uit de boot valt.

Onze eigen actie deze zomer heeft bovendien getoond dat zorgzaamheid soms heel eenvoudig begint: een telefoon opnemen, aanbellen en vragen of alles goed gaat.

Een gemeente kan daar een heel netwerk rond bouwen.

Een warmer klimaat vraagt om een koeler én zorgzamer Hemiksem.

 

EN NU WILLEN WE OOK JULLIE IDEEËN HOREN

Met dit hitteplan legt Vooruit Hemiksem heel wat concrete voorstellen op tafel. Maar we pretenderen niet dat wij alle antwoorden hebben. Want samen weten we meer en samen kunnen we meer.

Misschien heb jij zelf een goed idee om jouw straat, jouw buurt of onze gemeente beter bestand te maken tegen extreme hitte. Misschien zag je tijdens een vakantie of in een andere gemeente een initiatief waarvan je dacht: “Waarom doen wij dat eigenlijk niet in Hemiksem?”

Misschien neem je zelf al een initiatief voor je buren. Of misschien ervaar je tijdens warme dagen een probleem waar wij vandaag nog onvoldoende bij stilstaan.

Laat het ons weten.

We willen zoveel mogelijk voorstellen, ervaringen en ideeën van Hemiksemnaren verzamelen.

Goede suggesties nemen we mee in de verdere uitwerking van ons hitteplan en waar mogelijk ook naar de gemeenteraad.

Hoe maken we Hemiksem samen koeler, leefbaarder en zorgzamer tijdens hete zomers?

Stuur ons jouw idee via [email protected], spreek één van onze mandatarissen aan of reageer via onze sociale media.

Want een goed hitteplan maken we niet alleen vóór de Hemiksemnaar, maar vooral samen mét de Hemiksemnaar.

 

Ga naar Vooruit Hemiksem