Vooruit wil startende architecten beter beschermen, met een deftig loon en sociale bescherming

Federaal Vooruit parlementslid Anja Vanrobaeys dient een wetsvoorstel in om startende architecten beter te beschermen. Jonge architecten zijn vandaag de dupe van een race to the bottom in de sector. Ze worden vaak gedwongen te werken als zelfstandige, hoewel ze maar één ‘klant’ hebben, namelijk hun architectenbureau. En ze werken aan een vergoeding die lager ligt dan het minimumloon. Die vergoeding is de norm die de Orde van Architecten hanteert. “Het is voor jonge architecten pompen of verzuipen. Zij werken tegen een hongerloon en hun koopkracht staat onder druk. “Dat moet anders”, stelt Vanrobaeys. “Met dit voorstel willen we jonge architecten beter beschermen. Zij hebben recht op een deftig loon en sociale bescherming.” De commissie Sociale Zaken zal zich daarom volgende week, tijdens hoorzittingen, buigen over de werkomstandigheden van startende architecten. Ook Belgian Architectural workers United (BAU) zal daar getuigen. In aanloop naar die hoorzittingen, spraken we, in samenwerking met BAU, al verschillende jonge architecten die de moed vonden om over hun situatie te getuigen. We spraken 5 vrouwen en 1 man. Allemaal twijfelen ze om de architectuur te verlaten, één van hen zette die stap al intussen. Ook deze getuigen bevestigen dus de studie die werd uitgevoerd door de KULeuven, in opdracht van de Orde van Architecten. 

Jonge architecten moeten na hun opleiding een verplichte stage doen van twee jaar voor ze worden ingeschreven op de tabel van de Orde van Architecten, als ‘architect’. De Orde van Architecten geeft daarbij een richtlijn van minimumlonen die architectenbureaus kunnen hanteren, maar in de praktijk is dit minimumloon ook na de stage de norm voor startende architecten. Het minimumloon voor een beginner bedraagt zo 14,16 euro bruto per uur, vergeleken met een voltijds bediendeprofiel komt dit ver onder het minimumloon uit. De stage maakt geen deel uit van hun opleiding. Daardoor hebben jonge architecten geen studentenstatuut, maar, worden ze in het statuut van zelfstandige gedwongen. 

Na hun stage werken de meeste architecten verder als zelfstandige, hoewel ze meestal maar één “klant” hebben, namelijk het architectenbureau waar ze voltijds werken. Jonge architecten hebben bovendien geen vakbond, geen index of cao’s die hen beschermen. Ze moeten een eigen boekhouder zoeken en zichzelf verzekeren. De lage lonen en het gebrek aan sociale bescherming zorgen dan ook voor een grote uitstroom bij startende architecten. Architectenbureaus die wél sociale rechten respecteren, worden weggeconcurreerd. 

Onze buurlanden bewijzen dat het anders kan. In Nederland, Frankrijk en Duitsland werken de meeste architecten als bediende. Federaal Vooruit parlementslid Anja Vanrobaeys dient daarom een wetsvoorstel in om jonge architecten beter te beschermen, door ook voor de architectuur een wettelijk vermoeden van schijnzelfstandigheid in te voeren.

“Het is voor jonge architecten pompen of verzuipen. Zij werken tegen een hongerloon en hun koopkracht staat onder druk. Dat moet anders”, stelt Vanrobaeys. “Want heel wat architecten, met een passie voor hun beroep, verlaten vandaag noodgedwongen de sector. Ze komen simpelweg niet meer rond. Met dit voorstel willen we jonge architecten beter beschermen. Zij hebben recht op een deftig loon en sociale bescherming.”

De commissie Sociale Zaken zal zich volgende week, tijdens hoorzittingen, buigen over de werkomstandigheden van startende architecten. Al jaren verschijnt de ene na de andere open brief in de kranten. Jonge architecten organiseren zich, denk maar aan de Belgian Architectural workers United ofwel BAU, en trekken aan de alarmbel. Ook zij zullen getuigen in de commissie Sociale Zaken over hun werkomstandigheden. 

In aanloop naar die hoorzittingen, spraken we, in samenwerking met BAU, al verschillende jonge architecten. Opvallend daarbij: we spraken in totaal 6 jonge architecten of ex-architecten tussen de 25 en 35 jaar. Vijf daarvan waren vrouwen, er was slechts 1 man. Allemaal wensen zij enkel anoniem te getuigen, uit angst om hun job te verliezen en zonder inkomen te vallen. Zelfs wie de sector al verliet, is bang voor repercussies en wenst anoniem te blijven. Daarom maken we hieronder gebruik van schuilnamen. Nog opvallend: allemaal twijfelen ze om de architectuur te verlaten, één van hen zette die stap al intussen. Ook deze getuigen bevestigen dus de studie die werd uitgevoerd door de KULeuven, in opdracht van de Orde van Architecten. Net als de bevraging die werd uitgevoerd door Netwerk Architecten Vlaanderen (NAV). 

Luna, 26 jaar, verdient momenteel 25 euro bruto per uur. “De stagelonen worden normaal elk jaar geïndexeerd door de Orde van Architecten, maar mijn bureau volgt die indexering niet. Normaal had ik ook na de stage een loonsprong moeten maken, maar dat werd 0,90 eurocent bruto. Peanuts dus. Dat zorgt ervoor dat het financieel heel erg krap wordt. Ik heb een lening lopen voor ons huis. Ik heb die lening enkel gekregen, omdat ik een partner heb met een deftig loon en omdat de bank dacht dat het bruto bedrag op mijn rekening mijn netto loon was. Ik heb daar niets van gezegd toen, want ik had anders nooit een huis kunnen kopen. Netto schommel ik rond de 1.500 à 1.600 euro. Na mijn maandelijkse afbetaling voor mijn lening en mijn vaste kosten, is het geld gewoon op. Ik zet niets opzij en vakantie zit er gewoon niet in. Ik was onlangs ziek en kreeg van de huisarts een ziektebriefje voor 5 dagen, maar ben gewoon ziek gaan werken. Ik kan me dat niet permitteren.” 

Sanne, 30 jaar, werkt 45 à 50 uur per week, aan 28 euro bruto per uur. “Loon is thuis vaak een discussiepunt. Mijn partner verdient 1,5x meer dan ik. Ik moet heel veel dingen laten, gewoon omdat het financieel niet mogelijk is. Mijn vriend gaat bijvoorbeeld vaak op weekend met zijn vrienden, dat zit er voor mij gewoon niet in. Gelukkig kunnen mijn ouders mij ondersteunen: ik kreeg hun oude auto en zij helpen mij ook nog steeds bij andere grote aankopen. Ik heb bijvoorbeeld ook een lening bij mijn ouders lopen voor mijn huis. Maar dat financiële plaatje, ik maak me daar zorgen om. Dit is niet vol te houden, ik zie mezelf dit niet doen voor de rest van mijn leven. Dus ik zal, vrees ik, een andere job moeten zoeken. Ik hoop binnen de architectuur, maar misschien kan het niet anders en zal ook ik de sector moeten verlaten.”

Julie, 30 jaar, zag het afgelopen jaar hoe bijna al haar vrouwelijke collega’s de job verlieten. Zelf is ze al bijna 5 jaar aan de slag, bij verschillende architectenbureaus, maar nu twijfelt ze ook. “Er is geen vangnet als het fout loopt. Dat boezemt mij angst in. Ik heb een kinderwens, maar dat is momenteel financieel niet mogelijk. En wat als er dan iets misloopt en je nog langer out bent? Bij ons bureau is het duidelijk dat vooral mannen de job lang kunnen volhouden, omdat ze een vrouw hebben die werkt in een andere sector en die dat opvangt. Dat doet mij twijfelen. Het is een heel mooi beroep en dat gaat voor een paar jaar, maar daarna wil je meer. Ik ken niemand die goed verdient als architect in schijnzelfstandigheid. De Orde zei dan tegen ons, tijdens onze stage, dat we zelf op tafel moeten kloppen. Maar zij zouden ons moeten helpen en beschermen.”

Eva, 29 jaar, stapte teleurgesteld uit de sector. “Schijnzelfstandigheid is een algemeen geweten probleem in de architectuur. En toch trok er jarenlang niemand z’n mond open. Dat lijkt nu eindelijk wat te veranderen. Tijdens mijn stage klopte ik heel veel uren en verdiende ik 12 euro bruto per uur, als zelfstandige. Ik hield daar dus zo’n 6 euro per uur van over. Je kan daar je huur nog niet van betalen. En dus doe je meer en meer uren om toch maar iets over te houden. Ik vond dat super denigrerend. Het is dan ook heel frustrerend om te zien hoe vrienden van je een auto kopen, een huis, aan kinderen starten… Jonge architecten komen niet rond, zonder steun van hun ouders. Ik hou van architectuur, maar mijn ambitie ligt verder. Ik wil bijdragen aan een mooie wereld rondom ons, maar ben mijn geloof kwijtgeraakt dat dat voor mij binnen de architectuur kan.”

Ruth, 33 jaar, geeft zelf al lachend aan dat ze één van de moedige vrouwen is die doorzet binnen de architectuur. Na een slechte ervaring in een vorig kantoor, ondervond ze zelf hoe het financieel al snel helemaal fout kan gaan. “De reserves van het kantoor waren helemaal op. Zij moesten mij achterstallige betalingen, die opliepen tot 25.000 euro. Dan is het enorm confronterend om vast te stellen dat je in een sector werkt die je allesbehalve ondersteunt wanneer het fout gaat. Ik zocht zelf een veiligere werkomgeving op, maar financieel is het nog steeds heel moeilijk”, geeft ze toe. “Ik zit nu al 10 jaar in de architectuur en blijf verbaasd over hoeveel verantwoordelijkheid je draagt en hoe weinig je daarvoor in ruil krijgt. Ik werk heel graag, maar ook enorm veel. Daardoor is er weinig tijd voor andere dingen. En tegelijk betert het ook niet financieel. Als alleenstaande is dat niet altijd evident. En dat doet mij nu ook twijfelen: er moet iets veranderen of ik stop binnen dit en vijf jaar, denk ik. Ook bij vrienden merk ik dat. Deze leeftijd is een kantelpunt voor veel mensen, want na al die jaren en alle opofferingen verdien je gewoon nog steeds heel weinig.”

Tom, 25 jaar, zit momenteel in de helft van zijn stage. Toen hij langsging bij het ondernemingsloket, reageerde de bediende geschokt: "Dat is eigenlijk schijnzelfstandigheid, wat jij doet.” Maar na navraag bij haar baas kon Tom toch ingeschreven worden. Voor de sector van architecten zou er een uitzondering gelden, werd hem gezegd. “Ik doe dit werk enorm graag, maar financieel is het scharrelen en bijklussen als je tijd hebt. Mijn eerste jaar huur is betaald door mijn ouders. Voor mijn belastingen heb ik momenteel een afbetalingsplan lopen. En ik wil eigenlijk een auto kopen, via een lening bij de bank, maar durf gewoon niet langs te gaan. Die gaan mij uitlachen in mijn gezicht, denk ik. Ik wil er niet van wakker liggen, maar dat gaat niet anders. De enige optie is eigenlijk meer uren kloppen of er na het werk nog iets bijnemen. Daarvoor heb je dan 5 jaar gestudeerd en een master behaald… Ik heb mezelf daarom een deadline opgelegd. Na mijn stage wil ik mijn situatie evalueren voor mezelf en een keuze maken. In andere sectoren kan ik €2.500 netto verdienen, met extralegale voordelen. Daar kan ik nu alleen maar van dromen.” 

“Deze getuigenissen spreken voor zich”, reageert Anja Vanrobaeys. “De schijnzelfstandigheid en uitbuiting in de architectuursector is alom tegenwoordig en algemeen geweten. Dit wetsvoorstel is een eerste en belangrijke stap om verandering teweeg te brengen in de sector. Voor al die jonge, ambitieuze architecten, die vol passie keihard werken. Ook zij verdienen een goed loon én bescherming. Vooruit zal daarvoor blijven strijden.”